فرهنگ صنعتي بستري براي رقابت در صنعت
دكتر عظيم ساحتي مهر، دانشگاه آزاد اسلامي واحد بناب
چكيده
مشكلات صنعت وصنعتي شدن براي جهان در حال توسعه ميتواند دردوقالب مرئي ونامرئي تقسيم ومورد توجّه باشد. براستي چرا عليرغم برنامه ريزيهاي خردوكلان، رسيدن به اهداف صنعتي اغلب به شكست وناكامي انجاميده ودراكثر موارد قبل ازرسيدن به محصولات رقابتي مراكز توليدي مسير اضمحلال را پيموده ودرنهايت از گردونة فعاليّتهاي اقتصادي خارج وبه بوتة فراموشي سپرده ميشوند؟ درحاليكه درمقايسه باممالك پيشرفته، اغلب در اين مراكز امكانات سختافزاري بمراتب بيشتر بوده وسرمايه گذاريهاي قابل توجّهي نيز بكار گرفته شده است. بايستي توجّه داشت كه عوامل تأثير گذار درهر دو جنبة مرئي ونامرئي متعدّد بوده وبدون نگرش سيستمي مسلماً مطرح شدن در ردة پيشتازان بسادگي امكانپذير نخواهد بود. موفقيّتهاي چشمگير برخي از ممالك نظيركره بخصوص در صنعت خودروسازي نشان ميدهد كه ميتوان با برنامه ريزيهاي كوتاه، ميان مدّت واستراتژيك نه تنها بجرگة صاحبان علم وتكنولوژي پيوست بلكه بازارهاي آنها را نيز ميتوان تحت تأثير قرارداد. تجربه نشان ميدهد كه عليرغم برخورداري صنعت ايران از امكانات توليدي پيشرفته، نيروي انساني ومنابع انرژي ارزان، نه تنها در رسيدن به اهداف از پيش تعيين شده از موفقيّت كافي برخوردار نبوده بلكه دركيفيّت محصولات تكنولوژيهاي از رده خارج شده نيز با مشكل پذيرش مشتريان داخلي نيز مواجه بوده است. آنچه مسلّم است سهم جنبة نامرئي موضوع كه فرهنگ صنعتي نيز از اين جمله ميباشد بمراتب از سهم مرئي آن بيشتر تعيين كننده بوده وباكمال تأسف از كانون توجّه نيز بدور مانده است .
دراين مقاله باتجزيه وتحليل مشكلات موجود دراين زمينه به موضوع فرهنگ صنعتي توجّه خاصّ مبذول گرديده ودرجهت رسيدن به اهداف مورد نظر پيشنهادات سازندهاي نيز ارائه گرديده است .

1- فرهنگ وفرهنگ صنعتي
باتوجّه به گسترده بودن مفاهيم فرهنگي لازم است قبل از پرداختن به فرهنگ صنعتي به مطالبي دررابطه با فرهنگ عمومي وتعاريفي از آن اشاره گردد. درمردمشناسي در اصطلاح فرهنگ وتمدّن تقريباً به يك معني و مفهوم بكار برده ميشود. ادوارد تايلور مردم شناس انگليسي نخستين بار درسال 1865 ميلادي، اصطلاح فرهنگ را در كتابش به نام پژوهشهايي درتاريخ ابتدايي نوع بشر وتوسعة تمدّن بكاربرد ودرسال 1871 ميلادي آن را از ديدگاه اجتماعي ومردمشناسي در كتاب مشهور خود «فرهنگ ابتدايي» چنين تعريف و توصيف ميكند: فرهنگ ياتمدّن، مجموعة پيچيدهاي از معرفت، عقايد، هنر، اخلاقيات،قوانين، اداب وهمة قابليتها وعادات ديگري است كه انسان چون عضوي از جامعه آنها را ميآموزد. تعريف تايلور از فرهنگ درحدود 130 سال پيش، تعريفي تازه وابداعي بود. تاچند دهه پيش، بيشتر دانشمندان ومحققّان اجتماعي، اين تعريف را پذيرفته بودند، به فرهنگ ومفهوم آن باديد تايلور مينگريستند. درنيم قرن اخير، بيش از 300 گونه تعريف مختلف از فرهنگ شده است. اختلاف درتعريف فرهنگ و تفسيرهاي گوناگون ازآن، دانشمندان وپژوهشگران اجتماعي را برآن داشته كه هرگاه بخواهند در باره يك جامعه يا قوم وفرهنگ آن كتابي بنويسند قبلاً تلقي وبرداشت خود را ازمفهوم فرهنگ در ديباچه وآغاز كتاب بياورند. درتعريف كلي فرهنگ آمده است كه، بطور كلي فرهنگ همة فعاليتهاوصورتهاي رفتارغيرغريزي انسان است كه از راه آموزشكسب ودر همنوائي با هنجارهاي پذيرفته درجامعه براي حفظ بقاء ادامة نسل ونظم اموراجتماعي انگاربندي شده است. بعبارتي ديگر، فرهنگ همة نهادها، فنون، هنرها، رسوم و سنّتها، ادبيّات واعتقادات يك قوم را كه درجريان آموزشي گوناگون ازنسلي به نسل ديگر انتقال مييابد دربرميگيرد. با اين تعريف، ميتوان فرهنگ را ميراث اجتماعي باپيوندها وهمبستگيهاي قومي دريك جامعه دانست (1). همچنانكه ملاحظه ميگردد ما در يكطرف يك تعريف واصطلاح خاصّ يا آكادميكوعلمي داريم، ازطرف ديگر آن معناي عامّي كه ما ميتوانيم به چيزهاي مختلف اطلاِ كنيم. درممالك جهان سوّمي معمولاً فرهنگ صنعتي جايگاهي خاصّ پس از فرهنگ سنّتي پيدا ميكند.
لذادريك چنين ممالكي طبقه بندي فرهنگ در دو طبقه سنّتي وصنعتي مطرح ميشود كه در سطحگسترده از يكديگر تأثير ميپذيرند عقيده براين است كه با پيشرفتهاي تكنولوژي فرهنگ تغيير ميكند، دستاوردها و فعاليتهاي انسان عوض ميشود ولي اصول اعتقادي همچنان اصالت خود را حفظ كرده و برجاي خودباقي ميماند. پديدة فرهنگي با وجود سه خصوصيّت قابل شناخت ميگردد يعني اينكه عموميّت داشته باشد، دوام داشته باشد و درنهايت اينكه اجباري نباشد. ايجاد تغيير در فرهنگ عمومي وجايگاه آن در ارتقاء فرهنگي جامعه از اهميّت ويژهاي برخوردار ميباشد. بنابه تعريفي ديگر ميتوان گفت: فرهنگ مجموعة بينش، نگرش ومنش و گفتار وكردار هرملّت است كه بازتابي ازفرهنگ مقبول يا فرهنگ حاكم برآن جامعه را ارائه ميدهد ولذا هرگونه تغيير فرهنگي مستلزم تغييرات درباورها و بينشهااست كه در پي آن باتلاشي پيگير، ميتواند تغيير درگفتار وكردار ودرنهايت منش فردي واجتماعي را بدنبال داشته باشد. باپذيرش تغيير درفرهنگ، برخي در رابطه با آسيبهاي فرهنگي اعتقاد دارند كه فرهنگ صنعتي نيز ميتواند يك نوع تهاجم فرهنگي بحساب بيايد زيرا كه با ورود آن بجامعه، برخي از ارزشهاتحت تأثير قرار گرفته ودرمواردي بكلّي به بوتة فراموشي سپرده ميشوند. قدرمسلم اين است كه باورود هر فرهنگي از يك جامعهاي بجامعة ديگر بايستي بدرستي محاسن ومعايب آن ارزيابي وبا برنامه ريزيهاي دقيق علمي وتخصّصي ضمن تقليل اثرات منفي زمينه راهرچه وسيعتر براي پذيرش جنبههاي مثبت آن مهيّا نمود. بامروري به وضعيت برخي از كشورهاي توسعة يافتة صنعتي، ميتوان به آساني دريافت كه دراين كشورها ضمن پالايش فرهنگهاي وارداتي، از فرهنگهاي سنّتي نيز در جهت رسيدن به اهداف توسعه به بهترين وجه ممكن استفاده گرديده است. موفّقيّت ژاپونيهادرتشكيل حلقههاي كنترل كيفيّت، عرِ ملّي، وطن پرستي وتلاش براي موفقيت سازمان نه تنها درمقابل تكنولوژيهاي وارداتي مقاومت درمقابل تغيير را بوجود نياورده بلكه صنعت سنّتي را به صنعتي قابل رقابت ومطرح درعرصة جهاني تبديل كرده است. مشكلات اكثر ممالك درحال توسعه زماني فوِ العاده چشمگير وقابل توجّه ميباشد كه درآوردن صنايع خارجي از ارزشهاي سازنده وفرهنگي آن غافل مانده ويا اينكه صنعت وفرهنگ صنعتي را دو مقوله جدا از هم تصوّر مينمايند. صنعت با فرهنگ خاصّ خود بدنيا آمده، رشد كرده وسپس به مرحلة افول ميرسد. درعصر انفجار اطّلاعات وگسترده بودن شبكههاي ارتباطي ديگر مرزهاي بستهاي براي فرهنگهاي خارجي وازجمله فرهنگ صنعتي وجود ندارد. با زايش تكنولوژيهاي جديد فرهنگ آنها نيز شيوع پيدا ميكنند ومسئله مهّم اين است كه در صورت استفاده از آن تكنولوژيها و بومي كردن آن بايستي نه تنهافرهنگ سنتي درتقابل با آن قرار نگيرد بلكه پشتوانهاي براي حمايت از ارزشهاي سازنده آن باشد.

2- موانع توسعه ونگرش سيستمي :
بررسيهاي علمي وتخصّصي نشان ميدهد كه امرتوسعه وبويژه رسيدن به توسعة پايدار متأثر ازعوامل متعدّد ميباشد كه تنها درصورت وجود نگرش سيستمي ميتوان با برنامه ريزيهاي دقيق به اهداف از پيش تعيين شده دسترسي پيدا كرد. قبلاً راجع به فرهنگ عامّه وتعاريفي ازآن و به مواردي در رابطه با فرهنگ صنعتي اشاره گرديد. براي روشنتر شدن اثر فرهنگ عامّه درفرهنگ صنعتي وتوسعه، لازم بتوضيح ميباشد كه پديدة فرهنگ چون هرپديدة ديگر در جهان هستي يك كليّت نظام يافته يا «سيستم» است. اين كليّت يا مجموعة نظام يافته چيزي بالاتر از اجزاء پراكندهاي كه در يك جا جمع شدهاند معني دارد. در ديدگاه سيستمها، بيش از آنكه جمع اجزاء ياعملكرد تك تك عناصر مهم ومؤثر باشند، فرايند وتأثيري كه از كيفيّت پيوند ورابطه متقابل اين اجزاء باهم ويا كلّ سيستم حاصل ميشود اهميّت دارد. بهمين دليل است كه يك نمونه ونهادفرهنگي در شرايط و وضعيتهاي مختلف ازارزش، مفهوم واعتبار متفاوتي برخوردار ميگردد. بنابراين بانگاه به فرهنگ بعنوان يك سيستم، ارتباط و پيوند اركان وعناصر تشكيل دهنده باكلّ مجموعه يامنظومه اهمّيّت دارد نميتوان هريك از اجزاء را از وضعيت ومحيط كلّ ارزيابي وبررسي نمود. قابل توجّه اينكه مجموعة نظام يافته فرهنگ خود يك زير مجموعه يا زير منظومه از يك كليّت بزرگتر يعني نظام فرهنگي و اجتماعي جامعه انساني است ونوع و كيفيّت پيوندش باساير مجموعهها ومنظومههاي تشكيل دهندة نظام بزرگتر مانند گذشتة تاريخي، مذهب، اقتصاد، ومحيط طبيعي، شخصيّت وخصوصيّت آن را بشكل ويژهاي كه هست ميسازد. بايستي يادآوري گردد
كه همة متعلقات ومشتقات فرهنگ را نيز بايد بهمين صورت يعني بعنوان زير مجموعههاي ديگر دانست كه ضمن ارتباط و پيوند متقابل باهم از اجزاء متشكل وساخت وسازهاي دروني نظام يافته تشكيل يافتهاند. عدم برخورداري از نگرش سيستمها در رابطه با مقولات فرهنگي هميشه مسئله ساز بوده وچه بساء موجب تنشها وآسيبها وناكاميها دردرون يك جامعه و حتي درمواردي درمقياس گستردهتر به كينه ورزي و عداوت بين ملل مختلف مبدّل شده وباتشديد اختلافات در نهايت به مخاصمه و ستيز انجاميده است. با اندكي تأمل نمونه هايي را ميشود در نظر آورد كه يك مفهوم وسمبل فرهنگي قدرتمند وباارزش وقتي بصورت مجرّد درمحيط فرهنگي بيگانهاي مطرح شده از ارزش واعتبار وتأثيرش بمراتب كاسته شده وحالت ناهنجاربخود گرفته است. دررابطه با اهميّت وقدرت معيارها درمجموعة فرهنگ عمومي آمده است كه، درهرجامعهاي مردم براي رفع وتأمين نيازهاي امورزندگي خود راههايي را برميگزينند. اين گزينش بشدّت تحت تأثير فرهنگ عمومي جامعه است. بعبارت ديگر جوّ ومحيط فرهنگي جامعه است كه بمامي آموزد چگونه درمواجهه با شرايط مختلف رفتار خود را تنظيم نمائيم وچگونه مسائل اجتماعي واقتصادي خود را حلّ ونيازهاي مادّي ومعنوي را برطرف كنيم (2).
با آنچه كه درفوِ به آن اشاره گرديد ميتوان چنين تصوّر كرد كه فرهنگ صنعتي خواسته وياناخواسته در جوابگوئي بهنيازهاي جامعه بصورت فرهنگ وارداتي با صنايع كه آنهم درحقيقت زائيدة مدرنيزم بوده به فرهنگهاي عامّه وسنّتي وارد و ماهيت خود را بصورت خرده فرهنگ بظهور رسانده وضمن تأثير پذيري، تأثيرات قابل توجّهي را نيز در فرهنگ عمومي جامعه بوجود آورده است. بايستي به اين سؤال منطقي جواب قانع كنندهاي نيز وجود داشته باشد كه اگر توسعه و پيمودن فراز ونشيبهاي آن درممالك پيشرفته، با صنعت و صنعتي شدن امكانپذير گرديده ودرآن فرهنگ صنعتي نيز از نقش تعيين كننده برخورداربوده، براستي چرا دراغلب ممالك درحال توسعه هنوز هم مسائل فرهنگي صنعت ازجايگاه ويژة خودبرخوردار نشده وياكلاً بفراموشي سپرده شده است. اگر تكنولوژيها براي تأمين نيازهاي جامعه بوجودميايند بايستي فرهنگ توليد ومصرف آنها نيز براي جوامع مختلف همزمان بدرستي روشن شده باشند. دراين زمينه ميتوان بعنوان مثال موردي به تلفن همراه اشاره كرد كه اگر اين وسيله براي استفادة مؤثر از زمان وبراي رفاه افراد جوامع مختلف اختراع وبه توليد انبوهرسيده است باكمال تأسف درمملكت ما درمواردي ساعتها براي ايجاد ارتباط مؤثر زمان را به هدرداده ودرمجامع عمومي به انحاء مختلف وازمكالمات بلند وغيراصولي موجبات سلب آسايش از اقشارمختلف جامعه رانيز موجب گرديده است. باروشن شدن مشكلات كاربردي يك تكنولوژي ديگرلزومي به پرداختن به تكنولوژيهاي ديگر نظير راديو ضبط صوت، تلويزيون ويادرنهايت به خودرو ونظاير آن نميباشد زيرا كه عليرغم گسترده بودن صنايع مربوط به اين محصولات بعلّت ريشه دار بودن مشكلات فرهنگي نه تنها توليد آنها درداخل مملكت به محصولات رقابتي نيانجاميده بلكه مشكلات كاربردي را نيز دراين زمينهها بايستي حائز اهميت دانست. كاملاً روشن ميباشد كه موانع توسعة صنعتي را درعصر حاضر كه درآن توليد درمقياس جهاني يا wcm مطرح ميباشد بايستي جهان درحال توسعه درهر دوجنبة مرئي ونامرئي آن بدقّت شناسائي وبا حاكميت نگرش سيستمي ضمن حذف موانع، دربرداشتن گامهاي مؤثر درمسير توسعه به توفيق لازم نيز دسترسي پيدا بكنند .