ضرورت ارتقاي منزلت صنعت و فناوري در جامعه، در كلام مسئولان و در سياستهاي كلان كشور
2-2- ريشه يابي علل اين افتخارات
از جمله در كتاب "تكنولوژي در تمدن جهان"، نشان داده شده است که چگونه عليرغم کندي و مشکلاتي که در قرون گذشته در زمينه ارتباطات وجود داشته است، اغلب نوآوريهاي صنعتي و فني، همزمان در کشورها رخ ميداده است و از اين نکته استنتاج شده است که فعالان صنعتي و فني هر کشور، با شنيدن خبر يک نوآوري و يا مشاهده محصولات صنعتي ساير کشورها، سريعاً دست به کار شده و ضمن الهامگيري از آن، به نوآوري جديدي دست مييافتند. ما اين روحية رقابتجويي و هماوردطلبي را كه در تاريخ ايرانيان نيز وجود داشتهاست و هماکنون نيز عامل توسعة صنعتي و تکنولوژيک کشورهاي موفق دنيا است، "حميت صنعتي و فني" نامگذاري كرده و در ادامه مقاله به آن باز خواهيم گشت.
همچنين در کتاب "توسعه صنعتي و موانع آن در ايران"، در خصوص ريشهيابي پيشرفتهاي صنايع پيشهوري ايران، بحث بسيار جالبي در زمينه ريشههاي فرهنگي و اجتماعي اين پيشرفتها بيان شده و فقدان اين ريشههاي فرهنگي و اجتماعي در صنايع وارداتي جديد ايران، به عنوان مشكل اساسي صنايع نوين كشور مورد توجه قرار گرفته است. در ريشهيابي فرهنگي و اجتماعي پيشرفتهاي صنايع پيشهوري در اين كتاب، حتي به نقش زنان، نقش بردگان، نقش دربار، جايگاه شهرنشيني و امثالهم هم اشاره شده است، اما آنچه بيش از همه مورد توجه قرار گرفته و در راستاي موضوع اين مقاله نيز ميباشد، جايگاه ممتاز و خاص اجتماعي استادکاران حرف و صنايع مختلف آن روز و رابطه عميق و معنادار "استاد-شاگردي" در اين صنايع و حرف است:

2-2-1- جايگاه اجتماعي استادكاران
جايگاه اجتماعي استادكاران در آن حد بوده است كه حتي در جنبشهاي سياسي و جريانات عرفاني آن زمان نقش فعالي داشتند و مثلاً حكومتها جلب حمايت رهبران صنف نساج يا صنوف ديگر را غنيمت ميشمردند. استادكاران همچنين در زمينه مسائل اخلاقي و خانوادگي شاگردان خويش نقش مؤثري ايفا ميكردند و شاگردان حتي درخصوص ازدواج و مسائل شخصي خود با آنها مشورت ميكردند. اشعاري همچون "جور استاد به ز مهر پدر" كه از كودكي در گوش شاگردان زمزمه ميشده است، اين فرهنگ را تقويت مينمود؛ آيينها و جشنهاي کارگاهي، نوعي "حميت شغلي و حرفهاي" ايجاد ميکردند؛ و بالاخره مهمتر از همه، فرهنگ "سرنگهداري" و رقابت بر سر کسب و حفظ فنون و رموز کيفي نمودن محصولات صنعتي، در ميان هر گروه از استاد و شاگردان با گروههاي ديگر، انگيزه مهمي براي توسعه تكنولوژي و ارتقاي توان رقابت صنايع آن زمان بوده است.
هرچند اين فرهنگ "سرنگهداري" و رقابتهايي كه در ميان اين گروهها وجود داشته است، گاه موجب ميشد كه با مرگ يک استادکار و عدم انتقال تجارب و فنون آن به شاگردانش، اين تجارب و فنون در تاريخ مدفون گردد، ولي به هرحال نتيجه مهم آن اين بوده است كه صنعتگران و فندانان آن روز كشور، براي خود چنان جايگاه اجتماعي رفيعي قائل بودند كه ميبايست به هر قيمتي که شده از آن دفاع ميکردند و در مقابل محصول برتر رقيب، كيفيت محصولات ساخت خود را ارتقا ميبخشيدند. به اين فرهنگ "سرنگهداري" و رقابت و "حميت صنعتي و فني"، بايستي فرهنگ پهلواني ايرانيان و مقاومت آنان در مقابل اقوام مهاجم را نيز اضافه كرد تا فهميد كه چه زمينة مناسب فرهنگي براي رشد صنعتي و تكنولوژيك كشور و تحدي و مبارزطلبي در اين عرصه وجود داشته است.
اما متاسفانه اين نظام فرهنگي، به صنايع نوين ايرانزمين انتقال نيافت و دليل آن از نظر نويسنده كتاب بهشرح زير است:
بر خلاف کشورهايي مانند ژاپن که در انقلاب ميجي (1868)، توسعه حرفهاي و کارداني را مقدم بر توسعه صنعتي دانستند و سعي کردند با توسعه همان صنايع سنتي خود به صنايع جديد دست پيدا کنند، در ايران، صنايع جديد (از جمله صنعت نفت)، با سرمايهگذاري و مداخلة بيگانگان و منزوي از صنايع سنتي شكل گرفت.
در آن زمان بانک شاهي انگليس، بانک استقراضي روس، شرکتهاي خارجي و فارغالتحصيلان دانشگاههاي خارج، عوامل شكلگيري صنايع جديد بودند و پيداست كه انگيزهاي براي ايجاد رابطه ارگانيک با صنايع سنتي ايران و استفاده از استادکاران بهعنوان پل ارتباط صنايع جديد و قديم نداشتند. لذا اين ازهمگسيختگي تاريخي باعث شد که آن فرهنگ و تعصب شغلي و روحيه تحدي و خودباوري که در صنايع شکوفاي پيشهوري ايران وجود داشت، به پيکر صنعت جديد ايران دميده نشد و نه تنها صنايع جديد از نظر فني و مهندسي کاملاً وابسته به خارج شکل گرفت، بلکه بعضاً آلودهکنندهترين و کمارزشافزودهترين بخشهاي زنجيرة صنعتي جهان به کشور ما منتقل گشت و فعاليتهاي پاک و پرارزش و داراي سطح فناوري برتر (high tech) براي خود کشورهاي پيشرفته انتخاب گشت كه در اين باره در ادامه مقاله سخن گفته خواهد شد.

2-2-2- ساير درسها
البته درسهاي بسيار ديگري نيز ميتوان از مطالعه تاريخ توسعه صنعتي در ايران و مقايسه با کشورهاي مختلف آموخت که از آن جمله در اين مقاله تنها به يک نکته کوتاه ديگر اشاره ميشود و ساير مباحث به فرصتهاي بيشتر واگذار ميگردد. آن نکته، ارتباط ارگانيک و همافزايانة دو بخش "بازرگاني" و "صنعت" در تاريخ ايران بوده است. به عنوان مثال در زمان رونق جاده ابريشم شاهديم که بازرگانان ما صرفاً به حمل و تبادل کالا نپرداخته، بلكه محصولات اوليهاي را براي صنعتگران داخلي تامين نموده و پس از تکميل فرآوري و ايجاد ارزش افزوده در آنها، اقدام به صادرات آنها ميکردهاند. مثلاً ابريشم را از چين وارد کرده و منسوجات ساخته شده از آن در ايران را به اروپا و ساير کشورها صادر ميکردهاند.
پس "بازرگاني" در دوران تاريخي مورد بحث، در خدمت "صنعت" و "فناوري" بوده است که متاسفانه اين رابطه نيز در عصر جديد از هم گسيخته شد. البته دلايل اين ازهمگسيختگي نيز در كتاب بيان شده است، اما جهت پرهيز از طولاني شدن مقاله از آن ميگذريم و تنها تأكيد ميكنيم كه بحث "رابطة ارگانيك و همافزايانة بخشهاي مختلف از جمله بازرگاني با بخش صنعت"، بحث بسيار مهمي است و ضروري است كه در اين مقاله به آن بازگرديم.
در پايان اين بخش لازم به ذکر است که علاوه بر کتاب "توسعه صنعتي و موانع آن در ايران"، در کتاب "تاريخ مصور تکنولوژي اسلامي" نيز بر جايگاه صنوف و سازمانهاي اجتماعي خاص اصحاب صناعت و پيشه و حرفه در کشورهاي اسلامي تاکيد شده و بيان شده است که: "عضويت در صنف، نوعي احساس غرور و سربلندي در پيشهوران و افزارمندان به وجود ميآورد. پيشهوران و صنعتکاران، علاوه بر اهداف حرفهاي خويش، آرمانهاي اجتماعي و مذهبي نيز در سر ميپروراندند و نيل به کمال در هر حرفه و صنعت به صورت آرماني روحاني درميآمد."
در اين کتاب همچنين بر:

"يافتن استادکار مناسب به عنوان آرزوي جوانان و به عنوان شرط ورود به صنوف"،
"کشيده شدن سلسلة اساتيد هر صنف تا بزرگان سنتي، حاميان مقدس تاريخي و سرانجام اولياي دين"،
"اطلاق واژههاي استاد و معلم به استادکاران که نشانة جايگاه اجتماعي آنان بود"،
"اقتباس نام بسياري از خانوادههاي معروف از حرفة آنها"،
"اشتهار شهرها و مناطق، به مهارتهاي ويژة استادکاران ساكن در آنها" و غيره نيز تاکيد شده است.